BIO JE SPREMAN DA SVE STAVI NA KOCKU, ZBOG NJEGA JE SVET BIO NA KORAK OD NUKLEARNOG RATA: Umro je sam i zaboravljen

Nikita Sergejevič Hruščov, jedna od najkontroverznijih figura hladnog rata, bio je sovjetski vođa koji je nasledio Staljinovo nasleđe i pokušao da ga razbije. Rođen u siromašnoj seljačkoj porodici, uspeo se do vrha komunističke hijerarhije, gde je vladao Sovjetskim Savezom od 1953. do 1964. godine.

Njegovo vladanje obeleženo je hrabrim reformama, ali i dubokim krizama koje su gotovo dovele svet na ivicu nuklearnog rata. Hruščov je bio čovek suprotnosti: grub seljački sin koji je plesao sa američkim predsednicima, tvrdokorni staljinist koji je osuđivao Staljina i vizionar čije su ambiciozne ideje često nailazile na granice sopstvene izvedivosti. Njegov život priča je o ambiciji, hrabrosti i tragičnom padu.

Rani život u senkama revolucije

Nikita Hruščov rođen je 15. aprila 1894. godine u malom selu Kalinovka, u Kurskoj guberniji Ruskog Carstva, blizu današnje ukrajinske granice. Sin siromašnog seljaka Sergeja Hruščova, odrastao je u uslovima ekstremne oskudice, gde je već kao dete radio kao pastir.

Porodica se preselila u industrijski Donbas, gde je Nikita, nakon samo četiri godine formalnog školovanja, postao šegrt metalostrugara 1908. godine. Godine u rudnicima i fabrikama oblikovale su njegov karakter - tvrd, praktičan i duboko uveren u potrebu za socijalnom pravdom.

Prvi svetski rat doneo je štrajkove i nemire, a Hruščov se pridružio boljševicima 1918. godine, usred građanskog rata. Kao politički komesar Crvene armije, učestvovao je u borbama protiv Belih snaga, brzo se uzdižući zahvaljujući pokroviteljstvu Lazara Kaganoviča.

Oženio se Jefrosinijom Pisarevom 1914. godine, sa kojom je imao dvoje dece, Juliju i Leonida. Ona je umrla od tifusa 1920. godine. Ove rane godine, pune borbe i gubitaka, postavile su temelje za njegovu odanost komunizmu, ali i za pragmatičan pristup moći.

Uspon kroz Staljinove senke

Hruščovljev put do vrha započeo je u tridesetim godinama, u vreme Velikog terora. Pod Kaganovičevim pokroviteljstvom, postao je sekretar Komunističke partije u Moskvi 1935. godine, gde je odobravao brojna hapšenja i egzekucije tokom Staljinovih čistki.

Godine 1938. Staljin ga je imenovao prvim sekretarom Komunističke partije Ukrajine. Tamo se suočio sa represijom, kolektivizacijom i kasnije nemačkom invazijom tokom Drugog svetskog rata.

Kao politički komesar, Hruščov je igrao ključnu ulogu u obrani Staljingrada 1942.-1943. godine, gde je njegova odvažnost ostavila snažan utisak na vojnike. Rat ga je pogodio lično: njegov sin Leonid poginuo je 1943. godine, iako okolnosti smrti i danas izazivaju rasprave. Nakon rata nadgledao je obnovu Ukrajine i borbu protiv lokalnog otpora, a 1949. vraćen je u Moskvu kao Staljinov bliski saradnik.

Borba za vlast nakon Staljina

Smrt Josifa Staljina 5. marta 1953. otvorila je vakuum moći. Hruščov, tada zamenik premijera Georgija Malenkova, brzo se nametnuo, eliminiravši rivale poput Lavrentija Berije. U septembru 1953. postao je prvi sekretar Centralnog komiteta KPSS-a i započeo svoju dominaciju nad Sovjetskim Savezom.

Vođa u eri promena: destaljinizacija i domaće reforme

Hruščovljevo vladanje, koje traje do 1964. godine, proslavilo se kao "Hruščovljevo odleđivanje" - razdoblje relativne liberalizacije nakon Staljinove represije. Ključni trenutak bio je njegov "tajni govor" 25. februara 1956. na 20. kongresu Partije, gde je osudio Staljinov kult ličnosti i masovne čistke.

Procurivši u javnost, govor je potresao globalni komunizam, podstakao Poljski oktobar i Mađarsku revoluciju iste godine, koju su sovjetske trupe krvavo ugušile.

Domaće reforme bile su ambiciozne, ali često protivrečene. Pokrenuo je kampanju neosvojenih zemalja 1954.-1960., naseljavajući milione na neplodna područja Kazahstana i Sibira radi povećanja proizvodnje hrane. Promovisao je masovnu sadnju kukuruza, inspirisan američkim metodama.

Milionima je omogućio krov nad glavom izgradnjom jeftinih stanova - "hruščovki". Ipak, poljoprivreda je ostala kronično slab sektor. Godine 1962. radnici u Novočerkasku pobunili su se nakon što su povećane cene hrane, a u isto vreme smanjene plate; protest je ugušen vojskom, a desetine ljudi ubijeni.

Spoljna politika na ivici katastrofe

Hruščov je vodio SSSR kroz najnapetije godine hladnog rata. Prolazio je "mirno suživot" sa Zapadom, ali i izazivao krize. Poseta SAD-u 1959., gde je obišao farmu kukuruza u Ajovi i sreo se sa Ajzenhauerom, bio je simbol neočekivane otvorenosti. No ubrzo su usledili sukobi: incident sa oborenim američkim špijunskim avionom U-2 1960. uništio je pariški samit, a Berlinski zid podignut je 1961. kako bi se zaustavio beg stanovnika DDR-a.

Vrhunac napetosti bila je Kubanska raketna kriza u oktobru 1962. Hruščov je postavio nuklearne rakete na Kubu, izazvavši konfrontaciju sa SAD-om. Svet je bio na korak od nuklearnog rata.

Na kraju je povukao rakete u zamenu za javno američko obećanje da neće napasti Kubu, dok je tajno postignut dogovor da SAD ukloni svoje rakete iz Turske. Ova kriza, iako opasna, otvorila je put kasnijim sporazumima poput delimične zabrane nuklearnih testova 1963. godine.

Širenje sovjetskog uticaja i raspad savezništava

Hruščov je takođe prekinuo bliske odnose sa Kinom, povlačeći sovjetske stručnjake 1960., te podržavao antikolonijalne pokrete u Africi i Aziji, šireći uticaj SSSR-a.

Pad sa vlasti i usamljeno povlačenje

Do ranih šezdesetih Hruščovljeve reforme nailazile su na sve veći otpor: loši usevi, birokratske kočnice i rastuće kritike unutar Partije oslabili su njegovu poziciju. Dok je bio na odmoru u Pitsundi, 14. oktobra 1964., rivali predvođeni Leonidom Brežnjevom organizirali su puč. Hruščov je "dobrovoljno" podneo ostavku zbog "starosti i zdravlja", a Brežnjev ga je nasledio kao prvi sekretar.

Umirovljen, dobio je stan i daču, ali je živeo pod nadzorom KGB-a. Pisao je memoare, snimajući ih na magnetofonske trake; kasnije su procurili na Zapad, iako su objavljene verzije bile uređene i delimično sporne. Umro je 11. septembra 1971. od srčanih problema. Sahranjen je na groblju Novodevičje u Moskvi, bez državnih počasti, ali uz prisutnost porodice i manjeg broja uglednika.

Nikita Hruščov ostavio je mešovito nesleđe. Oslobodio je SSSR od najgore Staljinove represije, ali njegove reforme nisu donele trajnu stabilnost ni prosperitet.

Njegovo "odleđivanje" otvorilo je prostor za kulturni procvat i kritičko mišljenje, ali je izazvalo i nestabilnost u Istočnoj Evropi. Pamti se kao lider koji je rizikovao sve - ponekad uspešno, ponekad katastrofalno. U eri nuklearnog straha pokazao je da lideri nisu bogovi, već ljudi koji plešu na ivici ponora.

Bonus video:

(Espreso/ Index/ Prenela: T.M.)